Chủ động nguồn nước trước nguy cơ hạn mặn

Nông dân phường Phước Hậu cần chủ động bố trí lịch xuống giống phù hợp với nguồn nước để hạn chế ảnh hưởng của hạn, mặn.

Theo Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, xâm nhập mặn mùa khô 2026-2027 có khả năng cao hơn mùa khô trước, tương đương mùa khô 2015-2016. Thời gian ảnh hưởng dự báo bắt đầu từ cuối tháng 12/2026, cao điểm từ tháng 1 đến tháng 4/2027.

Nguồn nước về đồng bằng được nhận định thuộc nhóm năm ít nước. Tại trạm Kratie, lưu lượng giai đoạn tháng 11/2026-1/2027 dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm khoảng 24,7%; giai đoạn tháng 2-5/2027 thấp hơn 20,3%.

Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam cũng nhận định dòng chảy về ĐBSCL có thể xấp xỉ mùa khô 2015-2016. Trong kịch bản bất lợi, khi El Nino làm tăng bốc hơi và nhu cầu sử dụng nước, có thời điểm nguồn nước có thể giảm xuống mức xấp xỉ mùa khô 2019-2020. Tại vùng cửa sông Cửu Long, ranh mặn 4g/lít trong tháng 12/2026 được dự báo vào sâu 30-40km, ảnh hưởng khả năng lấy nước của các công trình cách biển 35-45km trong kỳ triều cường cuối tháng. Sang tháng 1-2/2027, ranh mặn này có thể vào sâu 50-65km, cao hơn trung bình nhiều năm 4-8km. Nửa đầu tháng 3, phạm vi xâm nhập dự kiến đạt 55-70km.

Diễn biến mặn nửa cuối tháng 3/2027 phụ thuộc lượng nước điều tiết từ các hồ chứa thượng nguồn. Trên sông Vàm Cỏ Đông và Vàm Cỏ Tây, ranh mặn 4g/lít có thể vào sâu 80-85km trong tháng 1-2/2027, đạt 100-125km trong tháng 3-4. Tại sông Cái Lớn, mặn có nguy cơ vượt các điểm khống chế vận hành từ tháng 2, cao điểm dự kiến kéo dài từ tháng 3-5/2027.

Theo ông Trần Văn Hưng - Phó Giám đốc Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ, mùa mưa có thể kết thúc từ tuần đầu đến giữa tháng 11/2026, sớm hơn trung bình nhiều năm 10-20 ngày. Lượng mưa trong 3 tháng tới dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm 10-30%. El Nino được dự báo tiếp tục ảnh hưởng trong những tháng đầu năm 2027, đặt ra yêu cầu tích trữ nước ngay từ cuối mùa mưa.

Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi nhận định khoảng 85.800ha lúa Đông Xuân và 45.000ha cây ăn trái vùng ven biển có nguy cơ hạn hán, thiếu nước. Riêng tỉnh, diện tích có nguy cơ gồm khoảng 12.000ha lúa Đông Xuân 2026-2027 và 25.000ha cây ăn trái.

Trước nguy cơ nguồn nước suy giảm và mặn đến sớm, việc chuẩn bị vụ Đông Xuân 2026-2027 cần bắt đầu từ cuối mùa mưa, gắn thời vụ với khả năng cấp nước từng vùng. UBND tỉnh đã ban hành công văn về chủ động ứng phó nguy cơ thiếu hụt nguồn nước do ảnh hưởng của El Nino. Tỉnh giao Sở Nông nghiệp và Môi trường, UBND xã, phường theo dõi diễn biến thời tiết, rà soát nguồn nước, hướng dẫn người dân điều chỉnh thời vụ, chuyển đổi cây trồng hoặc giảm diện tích canh tác tại nơi không bảo đảm nước, nhất là ngoài phạm vi cấp nước của hệ thống thủy lợi.

Cánh đồng lúa khảo nghiệm ở phường Thới An Đông (TP Cần Thơ).

Các đơn vị cần tích nước sớm, vận hành linh hoạt hồ chứa, khai thác kết hợp hoặc luân phiên nước mặt và nước dưới đất. Với công trình cấp nước tập trung khai thác nước dưới đất, tỉnh yêu cầu đánh giá khả năng tăng công suất khi thiếu nước nghiêm trọng, ưu tiên nước sinh hoạt và cây trồng có giá trị cao; phối hợp với các bộ, ngành xây dựng phương án điều hòa, phân phối nguồn nước.

Ông Nguyễn Hồng Khanh - Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, đề nghị địa phương phía nam phối hợp với Công ty Khai thác thủy lợi miền Nam lập kế hoạch vận hành đồng bộ, liên hoàn với các công trình do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý. Các địa phương cần thường xuyên cập nhật bản tin dự báo nguồn nước của các đơn vị khoa học thuộc bộ để điều chỉnh lịch vận hành cống và phương án ứng phó.

Đối với lúa Đông Xuân 2026-2027, cục khuyến nghị các vùng có nguy cơ mặn sớm như Gò Công, Bắc Bến Tre, Nam Măng Thít, Long Phú - Tiếp Nhật, U Minh Hạ kết thúc xuống giống trong tháng 10/2026, sử dụng giống ngắn ngày. Vùng có nguồn nước thuận lợi hơn tập trung xuống giống trong tháng 11, kết thúc gieo sạ trong năm 2026. Cần tranh thủ thu hoạch lúa Thu Đông, chuẩn bị đất cho vụ mới, tránh để hạn, mặn gay gắt trùng giai đoạn cây trồng nhạy cảm.

Các địa phương cần nạo vét cửa lấy nước, kênh mương, ao hồ, chuẩn bị phương án bơm dã chiến và thông tin lịch lấy nước đến người dân. Với các hệ thống thủy lợi khép kín như Gò Công, Nam Măng Thít, Nhật Tảo - Tân Trụ, Long Phú - Tiếp Nhật, khuyến nghị theo dõi chặt độ mặn, đóng kín dần các cống từ phía biển lên thượng lưu từ tháng 11/2026, tận dụng triều kém để lấy nước bổ sung.

Các hệ thống liên thông như Quản Lộ - Phụng Hiệp, Cái Lớn - Cái Bé cần phối hợp điều tiết theo diễn biến nguồn nước và xâm nhập mặn. Riêng Cái Lớn - Cái Bé được khuyến nghị vận hành sớm từ tháng 1-2/2027 để kiểm soát mặn, hỗ trợ vùng nguy cơ thiếu nước. Với cây ăn trái, nhà vườn cần củng cố đê bao, cống ngăn mặn, tích trữ nước ngọt trước khi mùa mưa kết thúc; kiểm tra độ mặn trước khi tưới, áp dụng tưới tiết kiệm và ủ gốc giữ ẩm. Không trồng mới hoặc xử lý ra hoa nghịch vụ tại vùng nguy cơ hạn, mặn cao khi chưa bảo đảm nước ngọt.

Vùng lúa - tôm cần tận dụng nước cuối mùa mưa để trữ trong mương ruộng, hạn chế thất thoát. Với rau màu, chỉ gieo trồng khi cân đối được nguồn nước, ưu tiên giống ngắn ngày, chịu hạn. Khi thiếu nước, cơ quan chuyên môn khuyến nghị ưu tiên cấp cho sinh hoạt, chăn nuôi và cây trồng lâu năm.

Nguồn nước về ĐBSCL còn phụ thuộc việc điều tiết các hồ chứa thượng nguồn sông Mekong. Vì vậy, phương án cấp nước và sản xuất cần được cập nhật theo thực tế, bảo đảm sử dụng hiệu quả lượng nước ngọt có thể khai thác trong mùa khô.