Xây dựng trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm trọng điểm phục vụ công nghệ chiến lược

Dự cuộc họp có Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Vũ Hải Quân; Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Thị Bích Ngọc; Phó Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Đỗ Ngọc Huỳnh; đại diện các bộ, cơ quan liên quan.

Phát triển hạ tầng nghiên cứu theo mô hình 3 tầng

Tại cuộc họp, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân nhấn mạnh đây là đề án có tính chất chiến lược, tổng thể về hệ thống phòng thí nghiệm quốc gia. Do đó, quá trình xây dựng Đề án cần có cách tiếp cận mới, tư duy mới và sự phối hợp đồng bộ của các cơ quan liên quan nhằm bảo đảm hiệu quả triển khai.

Theo Bộ KH&CN, Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (Nghị quyết số 57); Nghị quyết số 71/NQ-CP về sửa đổi, bổ sung cập nhật Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 57; Luật Khoa học công nghệ (KHCN) và đổi mới sáng tạo năm 2025… là những căn cứ chính trị, pháp lý quan trọng cho việc phát triển, đầu tư, vận hành và khai thác dùng chung hạ tầng nghiên cứu phục vụ công nghệ chiến lược.

Từ năm 2000 đến nay, Nhà nước đã đầu tư 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, góp phần nâng cao tiềm lực nghiên cứu, đào tạo nhân lực và hình thành một số năng lực chuyên sâu. Tuy nhiên, hệ thống này vẫn chưa thực sự trở thành hạ tầng nghiên cứu chiến lược quốc gia do việc lựa chọn lĩnh vực đầu tư chưa gắn chặt với công nghệ chiến lược; đầu tư còn phân tán, quy mô nhỏ; thiếu cơ chế đầu tư theo vòng đời, kinh phí vận hành, đội ngũ nhân lực chuyên nghiệp, cơ chế dùng chung và đánh giá theo kết quả.

Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, việc phát triển hệ thống hạ tầng nghiên cứu và phòng thí nghiệm quốc gia được đánh giá là yêu cầu cấp thiết nhằm hình thành chuỗi liên thông từ nghiên cứu, phát triển, thử nghiệm, hoàn thiện đến thương mại hóa sản phẩm; xây dựng năng lực nòng cốt giải quyết các bài toán lớn và nhiệm vụ công nghệ chiến lược; giảm phụ thuộc vào bên ngoài; đồng thời hạn chế đầu tư trùng lặp, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công và hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ.

Theo dự thảo Đề án, việc phát triển hạ tầng nghiên cứu và phòng thí nghiệm quốc gia phải gắn với Chiến lược phát triển KHCN và đổi mới sáng tạo, tập trung phục vụ các công nghệ chiến lược; được tổ chức thống nhất theo mô hình 3 tầng; ưu tiên kế thừa, nâng cấp, kết nối và sử dụng chung hạ tầng hiện có; lấy con người, năng lực vận hành và hiệu quả khai thác làm trung tâm; gắn quyền tự chủ với trách nhiệm giải trình, bảo đảm an ninh, an toàn dữ liệu, sở hữu trí tuệ và lợi ích quốc gia.

Bộ KH&CN cho biết quá trình xây dựng dự thảo Đề án đã được thực hiện theo đúng các quy định và quy trình hiện hành.

Dự thảo Đề án đề xuất mô hình phát triển hạ tầng nghiên cứu theo 3 tầng. Trong đó, Tầng A cung cấp năng lực quốc gia về công nghệ lõi, công nghệ nền tảng và hạ tầng dùng chung; Tầng B thực hiện nghiên cứu ứng dụng, phát triển công nghệ, tích hợp hệ thống và tạo nguyên mẫu gắn với các nhiệm vụ cụ thể; Tầng C thực hiện thử nghiệm, đo lường, kiểm định, chứng nhận, sản xuất thử, hoàn thiện sản phẩm và hỗ trợ thương mại hóa. 

Về mục tiêu, đến năm 2035 sẽ hình thành mạng lưới hạ tầng nghiên cứu hiện đại, liên thông và dùng chung trên phạm vi cả nước; trong đó có từ 10-15 hạ tầng Tầng A phục vụ công nghệ lõi, công nghệ nền tảng; các hạ tầng Tầng B gắn trực tiếp với nhiệm vụ công nghệ chiến lược; các hạ tầng Tầng C phục vụ thử nghiệm, đo lường, kiểm định, chứng nhận và đưa sản phẩm ra thị trường. Tầm nhìn đến năm 2045, Việt Nam sẽ có một số trung tâm và phòng thí nghiệm đạt trình độ hàng đầu khu vực.

Tại cuộc họp, các đại biểu đã thảo luận, đóng góp ý kiến hoàn thiện Đề án về mục tiêu, mô hình phát triển; phân vùng và định hướng không gian phát triển; các nhiệm vụ và giải pháp cho trung tâm nghiên cứu, phòng thí nghiệm quốc gia và lộ trình thực hiện trọng tâm, trọng điểm, có hiệu quả…

Rà soát mục tiêu, tập trung đầu tư có trọng tâm, tránh dàn trải

Phát biểu kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ghi nhận và đánh giá cao nỗ lực của Bộ KH&CN trong thời gian ngắn đã xây dựng dự thảo Đề án công phu, bài bản, với nhiều nội dung đổi mới so với các đề án trước đây. 

Để hoàn thiện Đề án, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ KH&CN tiếp tục rà soát kỹ các mục tiêu, chỉ tiêu và nhiệm vụ đặt ra, bảo đảm xây dựng được hệ thống hạ tầng nghiên cứu và phòng thí nghiệm quốc gia hiện đại, đồng bộ, liên thông, khai thác hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong giai đoạn mới. Trong đó, cần ưu tiên các lĩnh vực công nghệ chiến lược, công nghệ mũi nhọn có ý nghĩa dẫn dắt phát triển đất nước trong thời gian tới. 

Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ KH&CN làm rõ hơn các mục tiêu, kết quả đầu ra cụ thể, xác định lộ trình triển khai phù hợp theo từng giai đoạn, gắn với nguồn lực thực hiện để bảo đảm tính khả thi của Đề án.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh trước mắt cần tập trung rà soát, khai thác và nâng cao hiệu quả hệ thống phòng thí nghiệm hiện có tại các bộ, ngành, viện nghiên cứu, trường đại học. Đây là những cơ sở đã được đầu tư và vận hành trong nhiều năm, có nền tảng kinh nghiệm và năng lực nhất định, cần tiếp tục được nâng cấp, hoàn thiện theo hướng bổ trợ, kết nối và phát huy thế mạnh riêng của từng đơn vị.

Theo Phó Thủ tướng, mỗi cơ sở nghiên cứu cần tập trung vào những lĩnh vực có lợi thế, thế mạnh đặc thù. Chẳng hạn, Đại học Quốc gia Hà Nội phát huy các lĩnh vực có thế mạnh của mình, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh tập trung vào các hướng nghiên cứu khác, đồng thời tăng cường chia sẻ, liên kết và sử dụng chung hạ tầng nghiên cứu. 

Phó Thủ tướng giao Bộ KH&CN rà soát tổng thể hệ thống phòng thí nghiệm hiện có tại các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo để xác định thứ tự ưu tiên đầu tư, nâng cấp trong thời gian tới.

Cùng với đó, Bộ KH&CN phối hợp chặt chẽ với Bộ Tài chính rà soát toàn bộ cơ chế tài chính, phương án đầu tư và bố trí nguồn lực, bảo đảm lộ trình triển khai không bị gián đoạn, không để thiếu nguồn lực cho hoạt động của các phòng thí nghiệm.

Phó Thủ tướng đề nghị Bộ KH&CN tiếp thu đầy đủ các ý kiến tại cuộc họp, tiếp tục hoàn thiện Đề án, bảo đảm khi đưa vào triển khai hiệu quả và đạt mục tiêu đề ra.