Tuy nhiên, GS.TS Nguyễn Thị Lan – Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam nhận thấy, trước sức ép của biến đổi khí hậu, dịch bệnh, suy thoái môi trường và những yêu cầu ngày càng cao về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, phúc lợi động vật, ngành chăn nuôi cần thay đổi cách tiếp cận phát triển.
Theo GS.TS Nguyễn Thị Lan, chuyển đổi bền vững không chỉ là ứng dụng thêm công nghệ mà trước hết là chuyển đổi tư duy, hướng tới hiệu quả kinh tế, trách nhiệm xã hội và sự hài hòa với môi trường.
Tại Hội nghị Khoa học Chăn nuôi của Hiệp hội Chăn nuôi châu Á – Thái Bình Dương lần thứ 21 (AAAP21) với chủ đề “Chuyển đổi chăn nuôi vì một tương lai bền vững”, vấn đề đặt ra không chỉ là làm thế nào để tăng năng suất, mà còn là cách thức tạo ra giá trị kinh tế, bảo vệ sức khỏe con người và động vật, gìn giữ hệ sinh thái cho các thế hệ tương lai.
Những thách thức hiện nay không thể được giải quyết bằng các tiến bộ khoa học, công nghệ riêng lẻ hay nỗ lực của một quốc gia. Điều cần thiết là cách tiếp cận tổng thể, liên ngành và sự hợp tác chặt chẽ giữa các quốc gia, tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp và người chăn nuôi.
GS.TS Nguyễn Thị Lan – Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam tham luận tại Hội nghị Khoa học Chăn nuôi của Hiệp hội Chăn nuôi châu Á – Thái Bình Dương lần thứ 21, tổ chức tại Hà Nội.
Chuyển đổi tư duy, phát triển đồng bộ bốn trụ cột
Theo Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, chuyển đổi chăn nuôi bền vững trước hết là chuyển từ chú trọng sản lượng sang hiệu quả và giá trị; từ giải pháp riêng lẻ sang quản trị đồng bộ toàn chuỗi; từ xử lý hệ quả sang chủ động phòng ngừa rủi ro; từ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm sang đổi mới sáng tạo mang lại lợi ích thiết thực cho người chăn nuôi và xã hội.
Mục tiêu cốt lõi của chăn nuôi bền vững là phát triển vì con người, vì động vật và vì môi trường. Để hiện thực hóa mục tiêu này, GS.TS Nguyễn Thị Lan đề xuất bốn trụ cột.
Thứ nhất là kinh tế, hướng tới nâng cao năng suất, hiệu quả sử dụng nguồn lực, năng lực cạnh tranh, bảo đảm doanh nghiệp chăn nuôi có lợi nhuận và phát triển ổn định.
Thứ hai là xã hội, bảo đảm tính công bằng, bao trùm và cơ hội tiếp cận tri thức, dịch vụ, nguồn lực, thị trường cho các bên tham gia chuỗi giá trị chăn nuôi.
Thứ ba là môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải, nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và quản lý môi trường có trách nhiệm.
Thứ tư là động vật, chú trọng sức khỏe, phúc lợi động vật, bảo tồn đa dạng sinh học và sử dụng có trách nhiệm nguồn gen vật nuôi.
Bốn trụ cột này có mối quan hệ chặt chẽ. Nếu chỉ tập trung vào tăng năng suất mà xem nhẹ môi trường, sức khỏe và phúc lợi động vật, sự phát triển khó có thể bền vững.
Tương tự, các yêu cầu về môi trường và phúc lợi động vật cũng cần được đặt trong mối quan hệ với hiệu quả kinh tế và khả năng duy trì sinh kế của người chăn nuôi.
Lấy hiệu quả thực tiễn làm thước đo
Từ cách tiếp cận đó, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam cho rằng, cần ưu tiên 5 định hướng có quan hệ mật thiết với nhau.
Trước hết, khoa học về giống, dinh dưỡng và nguồn lực bản địa cần trở thành nền tảng nâng cao chất lượng tăng trưởng. Việc bảo tồn, sử dụng bền vững giống vật nuôi bản địa và nguồn gen thích nghi với điều kiện địa phương cần được kết hợp với tiến bộ chọn giống dựa trên bằng chứng khoa học, nhằm cải thiện năng suất, chất lượng, sức khỏe và khả năng chống chịu.
Cùng với đó, cần phát triển nguồn thức ăn bền vững, tận dụng hiệu quả phụ phẩm nông nghiệp, sinh khối và nguyên liệu tại chỗ, đồng thời ứng dụng các giải pháp dinh dưỡng tiên tiến. Hiệu quả của những tiến bộ về giống và thức ăn không nên chỉ được đánh giá qua năng suất mà còn qua mức độ sử dụng tài nguyên và tác động đến môi trường.
Thứ hai, cần đặt sức khỏe và phúc lợi động vật trong mối liên hệ chặt chẽ với sức khỏe con người và môi trường. Cách tiếp cận Một sức khỏe (One Health) đòi hỏi sự phối hợp giữa lĩnh vực chăn nuôi, thú y, y tế cộng đồng và khoa học môi trường.
Các biện pháp an toàn sinh học, giám sát và phòng, chống dịch bệnh, sử dụng kháng sinh có trách nhiệm, kiểm soát tình trạng kháng kháng sinh và bảo đảm an toàn thực phẩm cần được triển khai đồng bộ. Phúc lợi động vật cũng cần được quan tâm xuyên suốt quá trình chọn giống, nuôi dưỡng, vận chuyển và giết mổ, thay vì chỉ tập trung ở một công đoạn.
Thứ ba, chăn nuôi cần chuyển mạnh theo hướng phát thải thấp, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển tuần hoàn. Quản lý chất thải không nên chỉ dừng ở xử lý mà cần hướng tới thu hồi, tái sử dụng tài nguyên thông qua tuần hoàn dinh dưỡng, tạo năng lượng sinh học và kết hợp hợp lý giữa trồng trọt với chăn nuôi.
Giảm phát thải khí nhà kính, hạn chế tổn thất tài nguyên và nâng cao khả năng chống chịu trước biến động khí hậu cần trở thành mục tiêu cụ thể trong lựa chọn công nghệ, tổ chức sản xuất và quản trị trang trại.
Thứ tư, cần thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trên toàn chuỗi giá trị. Công nghệ số, tự động hóa, quản lý dựa trên dữ liệu, hệ thống chăn nuôi thông minh và truy xuất nguồn gốc chỉ thực sự phát huy giá trị khi giúp cải thiện quyết định sản xuất, giảm chi phí, kiểm soát rủi ro và củng cố niềm tin của người tiêu dùng.
Việc phát triển chuỗi giá trị minh bạch, có trách nhiệm, gắn kết người sản xuất với các khâu chế biến, phân phối và thị trường cũng rất quan trọng. Đặc biệt, công nghệ phải có khả năng tiếp cận và ứng dụng trong thực tiễn, không chỉ trở thành lợi thế của những doanh nghiệp có tiềm lực lớn.
Thứ năm, con người, thể chế và hợp tác là những điều kiện quyết định để quá trình chuyển đổi đạt hiệu quả. Hộ chăn nuôi quy mô nhỏ, hợp tác xã, phụ nữ, thanh niên và cộng đồng nông thôn cần có cơ hội tiếp cận tri thức, công nghệ, tài chính, dịch vụ thú y và thị trường.
Các chính sách hỗ trợ, cơ chế đầu tư và hệ thống quản trị cần tạo động lực để doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu, trường đại học và người chăn nuôi cùng tham gia. Hợp tác khu vực và quốc tế cũng cần vượt ra ngoài hoạt động trao đổi kinh nghiệm, hướng tới các chương trình nghiên cứu chung, chia sẻ dữ liệu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và nhân rộng những mô hình đã được kiểm chứng.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam tham gia gian trưng bày tại Hội nghị Khoa học Chăn nuôi của Hiệp hội Chăn nuôi châu Á – Thái Bình Dương lần thứ 21, tổ chức tại Hà Nội.
Năm định hướng trên không tồn tại độc lập mà bổ trợ cho nhau. Không thể giảm phát thải nếu thiếu đổi mới công nghệ về giống, thức ăn và quản lý chất thải; không thể bảo đảm sản phẩm an toàn nếu thiếu kiểm soát dịch bệnh và truy xuất nguồn gốc; cũng không thể chuyển đổi thành công nếu người chăn nuôi quy mô nhỏ bị bỏ lại phía sau.
Vì vậy, thước đo thành công không chỉ là số lượng công nghệ được công bố mà còn là số mô hình được ứng dụng, mức độ cải thiện sinh kế, hiệu quả sử dụng tài nguyên và niềm tin của xã hội đối với ngành chăn nuôi.
Từ thực tiễn đó, GS.TS Nguyễn Thị Lan nhấn mạnh, cần tiếp tục trao đổi và làm rõ ba vấn đề: Công nghệ, mô hình nào cần được ưu tiên để đồng thời giải quyết bài toán năng suất, an toàn sinh học và môi trường?
Làm thế nào để tiến bộ khoa học đến được với hộ chăn nuôi, hợp tác xã và doanh nghiệp trong những điều kiện phát triển khác nhau? Cần cơ chế hợp tác, đầu tư và chia sẻ tri thức như thế nào để chuyển các cam kết thành kết quả có thể đo lường?
Theo GS.TS Nguyễn Thị Lan, kết nối nghiên cứu với đào tạo, đổi mới sáng tạo với sản xuất và chuyển giao công nghệ với nhu cầu thực tiễn là hướng đi cần được thúc đẩy. Hợp tác liên ngành, liên cơ sở và xuyên biên giới sẽ góp phần rút ngắn khoảng cách từ tri thức khoa học đến tác động xã hội.
Chuyển đổi chăn nuôi vì một tương lai bền vững đòi hỏi trách nhiệm chung và hành động chung. GS.TS Nguyễn Thị Lan nhìn nhận, kết quả của quá trình này không chỉ được thể hiện ở những tiến bộ khoa học hay công nghệ mới, mà quan trọng hơn là khả năng đưa các giải pháp vào thực tiễn, cải thiện hiệu quả sản xuất, bảo vệ sức khỏe con người và động vật, đồng thời gìn giữ môi trường cho các thế hệ tương lai.
