Hồ tiêu hữu cơ: Lợi thế từ đất đỏ bazan
Ở thôn Gio An và Gio An Tây, xã Cồn Tiên, những vườn hồ tiêu đã gắn bó với đời sống người dân qua nhiều thế hệ. Trên vùng đất đỏ bazan phù hợp với cây tiêu, người dân từng bước nâng cao giá trị sản phẩm thông qua canh tác hữu cơ và liên kết tiêu thụ.
Ông Trần Đức Vũ bên trụ hồ tiêu trên vùng đất đỏ bazan ở Gio An, xã Cồn Tiên. (Ảnh: Minh Phương)
Ông Trần Đức Vũ, một hộ trồng tiêu ở làng Hảo Sơn cho biết, gia đình ông đến vùng đất này từ năm 1981. Hiện ông canh tác 8 sào hồ tiêu, tương đương khoảng 4.000m², với hơn 310 trụ tiêu, cho thu hoạch khoảng 3,5-4 tạ hạt mỗi năm.
Theo ông Vũ, canh tác hữu cơ là canh tác không sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật hóa học, làm cho sản phẩm có hương vị tự nhiên và an toàn cho người sử dụng. Qua thực tế chăm sóc, ông nhận thấy vườn tiêu có sức sống tốt, cho thu hoạch khá so với nhiều cây trồng bản địa khác.
Ông Lâm Công Phi, Giám đốc Hợp tác xã Thương mại, dịch vụ Ong Voi cho biết, hiện có 215 hộ tham gia sản xuất hồ tiêu hữu cơ. Trong gần 210ha vùng nguyên liệu, 85ha đã được cấp chứng nhận hữu cơ quốc tế. Sản lượng hằng năm dao động từ 60-100 tấn, tùy điều kiện thời tiết và mùa vụ.
Bên cạnh hồ tiêu, cao su cũng là cây trồng chủ lực của xã Cồn Tiên, với diện tích hơn 2.400ha, góp phần tạo thu nhập đáng kể cho người dân địa phương.
Theo ông Phi, toàn bộ hồ tiêu đạt tiêu chuẩn được hợp tác xã liên kết với Công ty TNHH Organics More tại TP Hồ Chí Minh để bao tiêu với giá cao hơn thị trường khoảng 10.000-15.000 đồng/kg. Liên kết này giúp người trồng có đầu ra ổn định hơn, tạo động lực duy trì quy trình sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Một lợi thế khác của hồ tiêu Gio An là tuổi thọ vườn cây. Ông Phi cho biết một số vườn tiêu hữu cơ tại địa phương vẫn cho thu hoạch sau hơn 40 năm. Nếu được chăm sóc phù hợp và duy trì chất lượng, những vườn tiêu lâu năm không chỉ tạo nguồn thu mà còn góp phần gìn giữ vùng nguyên liệu đặc trưng.
Rau liệt - sản vật từ mạch nước cổ
Nếu hồ tiêu phát huy lợi thế từ đất đỏ bazan và phương thức canh tác, rau liệt lại mang dấu ấn riêng nhờ gắn bó với hệ thống giếng cổ Gio An. Đây là công trình dẫn thủy từ thời Chămpa, sử dụng kỹ thuật xếp đá để thu và dẫn nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất.
Ông Lê Phước Hiếu, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Cồn Tiên cho biết, hệ thống giếng cổ Gio An có niên đại hơn 2.000 năm, gồm 14 giếng đã được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.
Rau liệt xanh tốt bên hệ thống giếng cổ Gio An, gắn với nguồn nước và phương thức canh tác truyền thống của người dân địa phương. (Ảnh: Minh Phương)
Điểm độc đáo của công trình là các bể lắng, vách ngăn và máng dẫn được xếp bằng đá cuội. Nguồn nước trong mát chảy qua những triền đồi đất đỏ bazan, tạo điều kiện cho rau liệt sinh trưởng. Theo phương thức canh tác của người dân địa phương, rau phát triển nhờ nguồn nước lưu thông thường xuyên, không sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật.
Bà Nguyễn Thị Tha, người trồng rau liệt ở thôn Hảo Sơn cho biết, các khoảnh rau thường rộng 100-200m², nằm xen kẽ dưới chân đồi. Đầu vụ, người dân tận dụng gốc rau còn lại từ vụ trước để nhân giống. Rau phát triển nhanh, có thể thu hoạch sau mỗi 15-20 ngày.
Giếng cổ Gio An nuôi dưỡng loại rau lạ mang về hơn 3 tỉ đồng mỗi năm. (Ảnh: Minh Phương)
Diện tích trồng rau liệt tại Cồn Tiên hiện dao động khoảng 8-12ha, tùy điều kiện thời tiết, mang lại nguồn thu ước tính 3-5 tỷ đồng mỗi năm. Mùa rau thường bắt đầu từ tháng 9 âm lịch và kéo dài đến khoảng tháng Giêng năm sau.
Rau liệt được ưa chuộng nhờ hương vị đặc trưng, có thể ăn sống, luộc hoặc chế biến cùng thịt bò, tỏi và chanh. Sản vật này không chỉ mang lại giá trị kinh tế cho người dân mà còn góp phần tạo nên nét ẩm thực đặc trưng, thu hút du khách khi đến Cồn Tiên.
Giữ mạch nguồn, nâng giá trị nông sản
Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 2001, hệ thống giếng cổ Gio An vừa lưu giữ dấu tích kỹ thuật dẫn thủy thời Chăm pa xưa, vừa góp phần tạo nên cảnh quan nông nghiệp đặc trưng của Cồn Tiên. Hiện UBND tỉnh đang chỉ đạo các cơ quan chuyên môn lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt đối với hệ thống di tích này.
Hệ thống giếng cổ Gio An phục vụ việc dẫn nước cho sinh hoạt và sản xuất. (Ảnh: Minh Phương)
Theo ông Lê Phước Hiếu, lượng khách đến địa phương tham quan, trải nghiệm trong giai đoạn 2025-2026 ước đạt khoảng 70.000-100.000 lượt mỗi năm. Đây là cơ hội để kết nối di sản với các sản phẩm nông nghiệp, từ những luống rau liệt bên dòng nước cổ đến các vùng trồng hồ tiêu và cao su trên đất đỏ bazan.
Để khai thác hiệu quả lợi thế này, công tác bảo tồn giếng cổ cần gắn với bảo vệ nguồn nước, cảnh quan và môi trường sản xuất. Với rau liệt, cần tổ chức sản xuất phù hợp mùa vụ, nâng cao giá trị sản phẩm và phát triển trải nghiệm ẩm thực gắn với di tích. Với hồ tiêu hữu cơ, trọng tâm là duy trì chất lượng vùng nguyên liệu, bảo đảm tiêu chuẩn chứng nhận và củng cố liên kết giữa người trồng, hợp tác xã với doanh nghiệp.
Hồ tiêu hữu cơ và rau liệt là hai sản phẩm nông nghiệp mang dấu ấn riêng của vùng đất Gio An, xã Cồn Tiên, tỉnh Quảng Trị. (Ảnh: Minh Phương)
Từ những vườn tiêu hữu cơ đến những luống rau liệt xanh mướt bên dòng nước cổ nghìn năm, Cồn Tiên sở hữu những sản vật mang dấu ấn riêng. Phát huy giá trị nông nghiệp gắn với bảo tồn di sản và phát triển du lịch có trách nhiệm sẽ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân, đồng thời tăng sức hút cho vùng đất Cồn Tiên.
Minh Phương
