Sự thay đổi từ cốt lõi chủ thể
Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đang bước sang một giai đoạn phát triển mới, nơi các giá trị truyền thống không còn bị giới hạn trong không gian làng xã, mà từng bước “vươn mình” nhờ sức mạnh của công nghệ số.
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư không chỉ mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn hơn, mà còn buộc các chủ thể OCOP, từ nông dân, tổ hợp tác đến hợp tác xã quy mô nhỏ phải thay đổi tư duy sản xuất, phương thức quản trị và cách tiếp cận người tiêu dùng. Từ chỗ sản xuất manh mún, tiêu thụ trong phạm vi hẹp, OCOP đang từng bước chuyển mình sang mô hình phát triển dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và kết nối thị trường hiện đại, hướng tới tăng trưởng bền vững.
Trong ký ức của nhiều chủ thể OCOP, việc tiêu thụ sản phẩm trước đây chủ yếu dựa vào các mối quan hệ quen biết và thị trường địa phương. Không ít sản phẩm có chất lượng tốt nhưng lại “quẩn quanh” trong không gian hẹp, thiếu cơ hội vươn ra ngoài tỉnh, thậm chí ngoài vùng. Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, bà Nguyễn Thị Vân Nga, Phó Giám đốc Hợp tác xã Mai Sao Lạng Sơn cho biết, trong giai đoạn đầu, hoạt động bán hàng của đơn vị chủ yếu dựa vào việc bán cho người quen, cho địa phương. Dù sản phẩm đạt chất lượng, nhưng việc tiếp cận thị trường rộng lớn hơn gần như là điều xa vời.
Thực trạng này từng là điểm chung của hàng nghìn chủ thể OCOP trên cả nước khi công nghệ số chưa đóng vai trò trung tâm trong chuỗi giá trị. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số và thương mại điện tử đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện.
Khi tham gia vào quá trình chuyển đổi số, bà Vân Nga thừa nhận, sản phẩm của hợp tác xã đã tiếp cận được nhiều người tiêu dùng hơn, mức độ nhận diện thương hiệu rõ ràng hơn và doanh thu tăng lên đáng kể. Công nghệ không còn chỉ là kênh bán hàng, mà trở thành công cụ giúp các chủ thể OCOP tự hoàn thiện, từ việc đồng bộ tem nhãn, bao bì đến nâng cao năng lực truyền thông, marketing và quản trị sản phẩm.
OCOP đang từng bước chuyển mình sang mô hình phát triển dựa trên công nghệ. Ảnh minh hoạ
Từ góc độ quản lý nhà nước, trong cuộc trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, bà Nguyễn Thị Hồng, chuyên viên chính Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) đã đánh giá việc đưa sản phẩm OCOP lên các nền tảng thương mại điện tử là một chính sách hiệu quả trong bối cảnh chuyển đổi số. Theo bà, người tiêu dùng trẻ hiện nay có xu hướng sử dụng thương mại điện tử như một kênh mua sắm chủ đạo. Việc kết nối sản phẩm OCOP với các hệ thống phân phối hiện đại như Central Retail, Mega Market hay các sàn thương mại điện tử không chỉ giúp mở rộng đầu ra, mà còn giúp các chủ thể tiếp cận “tín hiệu thị trường”, từ đó điều chỉnh sản xuất cho phù hợp với nhu cầu thực tế.
Bên cạnh mở rộng thị trường, minh bạch hóa thông tin đang trở thành “giấy thông hành” bắt buộc đối với sản phẩm OCOP trong không gian số. PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, trong "cuộc chơi" toàn cầu, minh bạch về thông tin sản phẩm, quy trình sản xuất và truy xuất nguồn gốc, bao gồm mã số vùng trồng, là yếu tố "sống còn". Theo ông, khi thông tin về thành phần, chất lượng, quy trình đóng gói được minh bạch hóa, các nỗ lực hỗ trợ của cơ quan quản lý, đặc biệt là Bộ Công Thương, sẽ có điều kiện tạo ra những đột phá mới.
Kiến tạo hệ sinh thái số bền vững và tầm nhìn toàn cầu
Không dừng lại ở việc đưa sản phẩm lên môi trường số, OCOP đang từng bước chuyển mình từ mô hình “kinh điển” sang phiên bản 4.0. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, OCOP đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ phiên bản truyền thống đến các cấp độ cao hơn và hiện nay cần thúc đẩy mạnh mẽ những sản phẩm OCOP đời mới gắn với đổi mới sáng tạo. Ông cho rằng, OCOP 4.0 phải được đặt trong một hệ sinh thái hoàn chỉnh, dựa trên ba trụ cột là pháp lý, công nghệ và thị trường.
Trong tầm nhìn đó, việc hình thành các “sàn giao dịch thông tin” quy mô lớn cho sản phẩm OCOP được xem là một hướng đi đột phá. Thông qua các sàn này, việc đặt hàng số lượng lớn, từ vài tấn nông sản đến hàng nghìn đơn vị sản phẩm, có thể được thực hiện nhanh chóng chỉ qua vài thao tác. Đây chính là giải pháp nhằm phá bỏ “lũy tre làng” - rào cản vô hình đã kìm hãm tiềm năng mở rộng quy mô và thị trường của nhiều đặc sản địa phương.
Một hướng đi mới khác đang được thí điểm là mô hình OCOP gắn với xuất khẩu tại chỗ. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào vận chuyển đường dài với chi phí logistics cao, sản phẩm OCOP có thể tiếp cận khách quốc tế ngay tại Việt Nam thông qua hoạt động du lịch và quà tặng địa phương. Mô hình này không chỉ giúp giảm chi phí, mà còn gia tăng trải nghiệm trực tiếp của người tiêu dùng nước ngoài đối với sản phẩm Việt.
Đưa sản phẩm OCOP lên sàn thương mại điện tử. Ảnh minh hoạ
Song song với đó, thương mại điện tử xuyên biên giới đang được xác định là hướng ưu tiên để OCOP vươn ra thị trường toàn cầu. Bà Nguyễn Thị Hồng cho biết, Bộ Công Thương đang nghiên cứu kết nối hệ thống thương vụ Việt Nam tại nước ngoài nhằm chuyển tải thông tin về nhu cầu thị trường cho các chủ thể trong nước. Thông qua kênh này, các đơn vị sản xuất OCOP có thể cải tiến công nghệ, điều chỉnh quy trình để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe như GlobalGAP hay HACCP, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh trên các sàn thương mại điện tử quốc tế như Amazon hay Alibaba.
Dù triển vọng rộng mở, OCOP 4.0 vẫn phải đối mặt với nhiều rủi ro, đặc biệt là sự cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á, trong đó có Thái Lan. Trước thực tế này, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng đề xuất, cần xây dựng các quỹ bảo hiểm rủi ro hoặc quỹ tín dụng xanh dành riêng cho OCOP, nhằm hỗ trợ các chủ thể mạnh dạn đầu tư vào công nghệ mới. Ông cũng gợi ý về việc hình thành các “Đặc khu OCOP” hoặc khu công nghiệp chuyên biệt, nơi sản xuất được tổ chức theo quy mô lớn, khắc phục tình trạng nhỏ lẻ, phân tán kéo dài.
Hành trình để đặc sản làng quê bắt nhịp cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 không đơn thuần là việc “đưa hàng lên mạng”. Đó là một cuộc cải cách sâu sắc về tư duy sản xuất, quản trị và cách kể câu chuyện sản phẩm.
Khi các giá trị truyền thống được minh bạch hóa bằng công nghệ, bảo hộ bằng sở hữu trí tuệ và lan tỏa trên không gian số, sản phẩm OCOP sẽ không chỉ mang lại giá trị kinh tế, mà còn góp phần tạo dựng sự thịnh vượng bền vững cho nông thôn Việt Nam trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.
