Điểm nghẽn chi phí và cấu trúc logistics mất cân đối
Chi phí logistics cao bất thường đang là một trong những “điểm nghẽn” lớn nhất kìm hãm năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam.
Theo bà Kiều Ngọc Phương - Phó ban Chuyển đổi số, Chuyển đổi xanh & Đào tạo của Hiệp hội Logistics và Cảng biển TP. Hồ Chí Minh (HLA), hiện chi phí logistics của Việt Nam chiếm khoảng 16,8 - 17% GDP, trong khi mức trung bình của thế giới chỉ dao động 10 - 12% GDP. Khoảng cách lớn này không chỉ làm tăng giá thành sản phẩm mà còn tạo áp lực lớn lên sức cạnh tranh của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu.
Chi phí logistics cao bất thường đang nổi lên như một trong những “điểm nghẽn” lớn nhất kìm hãm năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam. Ảnh: Minh Khuê.
Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, chi phí logistics cao đồng nghĩa với việc lợi thế cạnh tranh bị thu hẹp. Hàng hóa Việt Nam dù có chất lượng tốt nhưng phải “cõng” thêm chi phí vận chuyển, lưu kho, thủ tục và thời gian chờ đợi không cần thiết, gây tổn thất kinh tế và làm giảm năng suất năng suất chuỗi cung ứng. Với vai trò là đầu tàu kinh tế cả nước, TP. Hồ Chí Minh chịu áp lực lớn nhất nhưng đồng thời cũng có cơ hội tiên phong trong việc tái cấu trúc logistics theo hướng thông minh và xanh.
Theo bà Kiều Ngọc Phương, một nguyên nhân mang tính căn cơ khiến chi phí logistics của Việt Nam luôn ở mức cao là cấu trúc vận tải mất cân đối nghiêm trọng. Hiện nay, vận tải đường bộ chiếm hơn 70% tổng lượng hàng hóa, trong khi vận tải đường sắt và đường thủy nội địa, những phương thức có chi phí thấp, khả năng chuyên chở lớn và phát thải carbon thấp, lại chưa được khai thác tương xứng.
Sự thiếu liên kết giữa các phương thức vận tải khiến chuỗi logistics vận hành kém hiệu quả, lãng phí năng lượng và gia tăng phát thải khí nhà kính. Đáng chú ý, Việt Nam đang đối mặt với một nghịch lý trong vận chuyển: chi phí vận chuyển hàng hóa từ Quảng Châu (Trung Quốc) về TP. Hồ Chí Minh thấp hơn chi phí vận chuyển nội địa từ Hà Nội vào TP. Hồ Chí Minh. Nghịch lý này phản ánh rõ sự kém hiệu quả của chuỗi cung ứng trong nước.
Bên cạnh đó là tình trạng lãng phí thời gian tại các “điểm chết” logistics. Hàng hóa thường xuyên bị ứ đọng tại kho bãi, cảng, nhà máy do thời gian chờ đợi không cần thiết trong khâu làm thủ tục, xếp dỡ và điều phối phương tiện. Những khoảng thời gian “chết” này không chỉ gây tổn thất kinh tế trực tiếp mà còn làm giảm năng suất tổng thể của toàn chuỗi cung ứng, kéo theo chi phí logistics ngày càng phình to.
Để giải bài toán logistics chi phí cao, bà Kiều Ngọc Phương cho rằng cần một cách tiếp cận mang tính hệ thống, trong đó mô hình liên kết “4 Nhà” - Nhà nước, Doanh nghiệp, Nhà trường và Hiệp hội giữ vai trò trung tâm. Thay vì mỗi chủ thể hoạt động rời rạc theo kiểu “mạnh ai nấy làm”, mô hình này kiến tạo một hệ sinh thái cộng sinh, nơi mỗi bên đóng góp thế mạnh riêng để cùng hướng tới mục tiêu chung.
Trụ cột thứ nhất: Hạ tầng đa phương thức, nền tảng của logistics thông minh
Với tầm nhìn đến năm 2050, mô hình “4 Nhà” được xác định là nền tảng để Việt Nam thực hiện cam kết Net Zero 2050, đồng thời chuyển đổi toàn diện sang Logistics 4.0. Khi logistics không chỉ là dịch vụ hỗ trợ mà trở thành một ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao, đây sẽ là động lực tăng trưởng bền vững cho nền kinh tế.
TP. Hồ Chí Minh cần đặt hạ tầng kết nối đa phương thức làm trụ cột đầu tiên trong chiến lược phát triển logistics thông minh, xanh. Ảnh: Minh Khuê.
Bà Kiều Ngọc Phương cho rằng, TP. Hồ Chí Minh cần đặt hạ tầng kết nối đa phương thức làm trụ cột đầu tiên trong chiến lược phát triển logistics thông minh, xanh. Theo đó, thành phố cần quy hoạch và phát triển các hub logistics đa phương tiện, kết nối trực tiếp giữa đường bộ, đường thủy nội địa, đường sắt và cảng biển.
Các trung tâm logistics tích hợp này sẽ đóng vai trò “điểm giao thoa” chiến lược, cho phép chuyển đổi linh hoạt giữa các phương thức vận tải, tối ưu hóa chi phí và rút ngắn thời gian lưu chuyển hàng hóa.
Song song với đó, việc đẩy mạnh phát triển mạng lưới đường sắt, cả vận tải hàng hóa lẫn hành khách, là yêu cầu cấp thiết nhằm giảm tải cho đường bộ đang quá tải. Đường sắt có khả năng vận chuyển khối lượng lớn với chi phí thấp hơn và phát thải carbon ít hơn đáng kể so với vận tải đường bộ. Đây cũng là giải pháp quan trọng để TP. Hồ Chí Minh tiến gần hơn tới mục tiêu logistics xanh và phát triển bền vững.
Mục tiêu tổng thể được đặt ra là giảm chi phí logistics từ mức 17% GDP xuống tiệm cận mức quốc tế 10 - 12%, đồng thời giảm ùn tắc giao thông đô thị và tạo nền tảng hạ tầng vững chắc cho hệ sinh thái logistics thế hệ mới gắn với công nghệ số và năng lượng xanh.
Tẹu cột thứ hai: Thể chế số - xanh và dòng vốn cho logistics bền vững
Nếu hạ tầng được xem là “xương sống” thì thể chế chính là “mạch máu” của logistics. Theo bà Kiều Ngọc Phương, TP. Hồ Chí Minh cần sớm đi đầu trong việc thiết lập cơ chế dữ liệu mở và liên thông giữa Hải quan, cảng biển và doanh nghiệp. Khi dữ liệu được chia sẻ theo thời gian thực, các bước trùng lặp trong quy trình sẽ được loại bỏ, thời gian xử lý hồ sơ được rút ngắn đáng kể.
Một giải pháp then chốt là triển khai hải quan phi giấy tờ (paperless customs) với quy trình điện tử toàn trình, từ khai báo, kiểm tra đến thông quan tự động. Việc loại bỏ thủ tục giấy tờ vật lý có thể rút ngắn thời gian thông quan từ vài ngày xuống chỉ còn vài giờ, giúp dòng chảy hàng hóa diễn ra liên tục, không bị ngưng trệ.
Cùng với cải cách thể chế là việc thu hút dòng vốn cho logistics xanh. Việc thiết kế các gói tín dụng xanh chuyên biệt cho doanh nghiệp logistics, với lãi suất ưu đãi thấp hơn 1-2% hoặc cơ chế ân hạn vốn, sẽ tạo ra lợi ích kép: doanh nghiệp giảm chi phí vận hành dài hạn, còn ngân hàng xây dựng được danh mục tín dụng xanh đáp ứng tiêu chuẩn ESG toàn cầu. Đây là điều kiện quan trọng để TP. Hồ Chí Minh thúc đẩy logistics phát triển theo hướng bền vững.
Ngoài ra, cần đẩy mạnh hợp tác công - tư (PPP) và thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm nhà nước hỗ trợ startup logistics, công nghệ. Mô hình này giúp chia sẻ rủi ro, nâng cao tính khả thi của dự án và rút ngắn thời gian triển khai đổi mới sáng tạo. Các khu công nghiệp thông minh, được đầu tư đồng bộ hạ tầng 5G, Big Data và logistics tự động hóa, sẽ trở thành điểm đến hấp dẫn cho dòng vốn công nghệ cao.
Trụ cột thứ ba: Doanh nghiệp đổi mới, công nghệ dẫn dắt
Ở cấp độ doanh nghiệp, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là con đường tất yếu. Các doanh nghiệp vận tải cần tăng cường liên kết dữ liệu để giải quyết bài toán “rỗng chiều về”, giảm tỷ lệ xe chạy không hàng, qua đó tiết kiệm chi phí và cắt giảm đáng kể phát thải CO₂.
Trong khi đó, nhà kho và cảng cần đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện. Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp đã triển khai hệ thống quản lý kho WMS tích hợp IoT, giúp rút ngắn thời gian xử lý hàng từ 1 - 2 ngày và theo dõi phát thải carbon theo thời gian thực, chủ động đáp ứng yêu cầu ESG quốc tế.
Song song với đó, TP. Hồ Chí Minh cần các chính sách ưu đãi đặc biệt để thu hút đầu tư vào công nghệ cao, đặc biệt trong các lĩnh vực AI, robot tự động hóa và năng lượng tái tạo. Việc miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp trong 5 - 10 năm cho các dự án công nghệ cao sẽ tạo sức hút mạnh mẽ đối với các tập đoàn hàng đầu thế giới, hình thành hệ sinh thái logistics, công nghiệp thông minh.
Trụ cột thứ tư: Nhân lực Logistics 4.0 và vai trò “nhạc trưởng” của HLA
Một hệ sinh thái logistics thông minh không thể thiếu nguồn nhân lực thực chiến cho Logistics 4.0. Sự hợp tác giữa nhà trường, hiệp hội và doanh nghiệp sẽ giúp xây dựng chương trình đào tạo gắn với thực tiễn, trang bị cho sinh viên năng lực làm chủ AI, Big Data, IoT, Blockchain và các tiêu chuẩn ESG quốc tế.
Trong hệ sinh thái “4 Nhà”, Hiệp hội HLA giữ vai trò “nhạc trưởng” kết nối. Với vị thế trung lập và am hiểu cả góc độ doanh nghiệp lẫn chính sách, HLA vừa phản biện chính sách, vừa chuẩn hóa tiêu chuẩn xanh, số, đào tạo hội viên và kết nối ngân hàng, doanh nghiệp vận tải, chủ hàng.
Theo bà Kiều Ngọc Phương, khi từng mảnh ghép từ hạ tầng, thể chế, công nghệ đến nhân lực được đặt đúng vị trí, TP. Hồ Chí Minh và Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để trở thành trung tâm logistics của khu vực vào năm 2050. Net Zero 2050 không chỉ là cam kết, mà phải trở thành hiện thực, bắt đầu từ những cải cách mang tính hệ thống ngay hôm nay.
