Yêu cầu cấp thiết phải “siết” thị trường
Phát biểu tại Diễn đàn thương mại điện tử với chủ đề “Nâng cao năng lực quản lý - Định hướng chiến lược phát triển bền vững” chiều 2/2, diễn ra trong khuôn khổ Hội chợ Mùa Xuân lần thứ nhất năm 2026, ông Nguyễn Văn Thành – Trưởng Phòng Chính sách, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) nhấn mạnh: “Hoạt động thương mại điện tử trong thời gian vừa qua có tốc độ tăng trưởng rất nhanh, quy mô ước đạt trên 31 tỷ USD, chiếm khoảng 11% tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng cả nước”.
Ông Nguyễn Văn Thành – Trưởng phòng Chính sách, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương). Ảnh: Minh Trang
Những con số này phản ánh rõ vai trò ngày càng lớn của thương mại điện tử trong nền kinh tế. Tuy nhiên, đi kèm với tăng trưởng nóng là hàng loạt vấn đề phát sinh. Người tiêu dùng không còn xa lạ với tình trạng mua phải hàng kém chất lượng, hàng giả, hàng vi phạm sở hữu trí tuệ.“Chắc hẳn nhiều anh chị có mặt tại đây đã từng gặp phải”, ông Nguyễn Văn Thành nói.
Nguyên nhân cốt lõi nằm ở khung pháp lý hiện hành, đặc biệt là Nghị định 52/2013/NĐ-CP về Thương mại điện tử, Nghị định số 80/2021/NĐ-CP Sửa đổi bổ sung một số điều của Nghị định số 52 chưa đủ mạnh để kiểm soát thị trường. Đặc biệt, khi thị trường chuyển mạnh sang bán hàng qua mạng xã hội, livestream với có tốc độ tăng trưởng hàng 100% mỗi năm, các quy định cũ không còn đủ bao quát. Người tiêu dùng dù ngày càng “thông thái” vẫn thường xuyên đối mặt với rủi ro không mong muốn.
Chính từ thực tiễn đó, Luật Thương mại điện tử được xây dựng trong một bối cảnh đặc biệt: Yêu cầu cấp bách từ thị trường, thời gian soạn thảo rút ngắn. “Luật chỉ thực hiện trong một kỳ, thay vì hai năm hoặc hơn như trước đây nhưng vẫn được các bộ, ngành, cơ quan thẩm tra đánh giá rất cao về chất lượng nội dung", đại diện Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số nhận định .
Luật gồm 7 chương, 41 điều, tập trung vào 5 nhóm vấn đề lớn: Phạm vi điều chỉnh; phân loại mô hình; trách nhiệm của các chủ thể tham gia; hoạt động bán hàng, đặc biệt là livestream; quản lý hoạt động thương mại điện tử có yếu tố nước ngoài. Luật chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, các nghị định hướng dẫn đang được xây dựng để ban hành trước thời điểm này nhằm bảo đảm tính đồng bộ.
Điểm mới của Luật và kỳ vọng “lập lại trật tự” thị trường số
Một trong những điểm mới quan trọng của Luật là phân loại rõ các mô hình thương mại điện tử. Theo đó, luật xác định bốn loại hình: Nền tảng thương mại điện tử bán hàng trực tiếp; nền tảng trung gian (sàn giao dịch, đấu giá, khuyến mại); mạng xã hội có tích hợp chức năng mua bán; và nền tảng tích hợp đa chức năng, đóng vai trò như “xương sống” kết nối nhiều ứng dụng, chia sẻ dữ liệu.
Thương mại điện tử tăng trưởng với tốc độ chóng mặt trong những năm gần đây. Ảnh minh hoạ
Việc phân loại này không chỉ mang tính kỹ thuật mà là cơ sở để xác định trách nhiệm pháp lý tương ứng, chấm dứt tình trạng “đứng ngoài” quản lý như trước đây, đặc biệt với mạng xã hội.
Về trách nhiệm, Luật đặt ra nghĩa vụ chung cho các nền tảng như minh bạch thông tin sản phẩm, hàng hóa, nhãn mác, chất lượng; phối hợp với cơ quan quản lý khi có vi phạm; kiểm soát rủi ro và gỡ bỏ kịp thời nội dung sai phạm. Với các nền tảng số lớn, Luật yêu cầu phải có hệ thống tiếp nhận, xử lý phản ánh và bộ phận chuyên trách.
Một quy định mới đáng chú ý là yêu cầu lưu trữ dữ liệu giao dịch tối thiểu ba năm, kể cả khi gian hàng đã ngừng hoạt động. “Trước đây, quy định này chưa được đặt ra nhưng nay được coi là điều kiện bắt buộc để phục vụ thanh tra, đối soát, giải quyết tranh chấp”, ông Nguyễn Văn Thành nhấn mạnh.
Luật cũng lần đầu tiên quy định cụ thể trách nhiệm của mạng xã hội có hoạt động thương mại. Theo đó, nền tảng phải phân biệt tài khoản kinh doanh và tài khoản cá nhân; tách bạch nội dung thương mại và nội dung thông thường; lưu trữ dữ liệu giao dịch; với nền tảng có quy mô lớn, phải tuân thủ đầy đủ quy định như sàn thương mại điện tử trung gian.
Đáng chú ý, Luật xác định ba nhóm chủ thể chịu sự điều chỉnh trực tiếp, gồm: Chủ sở hữu nền tảng, người bán và người trực tiếp livestream bán hàng. Chủ nền tảng phải công khai quy chế hoạt động, xác thực danh tính người bán, có công cụ kiểm soát nội dung livestream và kết nối, xác thực thông tin với cơ sở dữ liệu quốc gia. “Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, nền tảng có quyền và trách nhiệm dừng phát sóng, gỡ bỏ nội dung theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền”, đại diện Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số thông tin.
Đối với người bán và người livestream, Luật yêu cầu cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin về hàng hóa, giấy tờ pháp lý; thực hiện đúng nội dung quảng cáo đã được xác nhận; không sử dụng ngôn ngữ, hình ảnh, trang phục trái pháp luật và thuần phong mỹ tục. Đây được coi là “nút chặn” quan trọng đối với tình trạng quảng cáo quá mức, thổi phồng công dụng sản phẩm trên môi trường số.
Với các nền tảng có yếu tố nước ngoài, Luật yêu cầu phải có hiện diện pháp lý tại Việt Nam hoặc đại diện được ủy quyền để giải quyết tranh chấp, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và thực hiện nghĩa vụ tài chính khi phát sinh vi phạm.
Luật Thương mại điện tử được kỳ vọng sẽ “cầm cương” thị trường đang tăng trưởng nóng, tạo hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch hơn cho cả doanh nghiệp và người tiêu dùng.
Khi chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, Luật Thương mại điện tử không chỉ nhằm “siết” vi phạm, mà quan trọng hơn là thiết lập trật tự, kỷ cương để thương mại điện tử phát triển bền vững, đúng vai trò là động lực của nền kinh tế số.
