 |
| Hát trống quân không chỉ là sinh hoạt văn hóa mà còn là niềm tự hào của cả thôn Phúc Lâm. |
Hơn 30 năm gắn bó với những câu hát trống quân, Nghệ nhân Ưu tú Kiều Thị Mách (SN 1956) ở thôn Phúc Lâm, xã Đại Xuyên (TP Hà Nội) vẫn miệt mài sưu tầm, phục dựng và truyền dạy làn điệu dân gian của quê hương.
Từ những ký ức tưởng chừng có nguy cơ mai một, bà cùng các nghệ nhân đã góp phần đưa trống quân Phúc Lâm trở lại đời sống cộng đồng và gieo tình yêu di sản cho thế hệ trẻ.
Bốn thế hệ nâng niu một làn điệu
Với gia đình bà Mách, trống quân không đơn thuần là một loại hình nghệ thuật dân gian. Đó còn là ký ức, là nếp sống và là một phần hồn cốt của quê hương được trao truyền qua bốn thế hệ. Mẹ bà, cố Nghệ nhân Ưu tú Kiều Thị Chải, là một trong những người có công gìn giữ và truyền dạy những làn điệu trống quân cho con cháu.
Từ những câu hát của mẹ và bà ngoại, bà Mách làm quen với trống quân khi mới 5 - 6 tuổi. Sau này, bà gặp và gắn bó với Nghệ nhân Ưu tú Đào Anh Chén. Hai vợ chồng cùng chung niềm say mê với làn điệu quê hương, rồi tiếp tục truyền tình yêu ấy cho các con, cháu.
Con gái bà, chị Đào Thị Tuyến (sinh năm 1982), là thành viên Câu lạc bộ hát trống quân Phúc Lâm. Cháu nội Đào Ngọc Minh Châu, 15 tuổi, dù học tập xa quê nhưng vẫn thường xuyên tham gia các hội thi, chương trình biểu diễn dân ca của xã và TP Hà Nội.
Theo bà Mách, hát trống quân Phúc Lâm hình thành từ đời sống lao động của người nông dân. Điểm riêng của trống quân Phúc Lâm là trong lời hát thường có chữ “thời”, kết hợp với nhịp trống tạo nên âm hưởng đặc trưng. Những câu hát vừa mộc mạc, gần gũi vừa chứa đựng cách ứng xử, tình cảm và quan niệm sống của người dân quê.
Có thời điểm, tiếng trống quân ở Phúc Lâm gần như vắng bóng trong đời sống cộng đồng. Sau năm 1945, chiến tranh khiến sinh hoạt văn hóa truyền thống bị gián đoạn. Đến khi hòa bình lập lại (năm 1975), trống quân chỉ còn được nhắc đến trong một số lễ hội.
Không cam lòng để di sản của quê hương mất đi, bà Mách cùng chồng và một số người tâm huyết bắt đầu hành trình phục dựng. Họ đi từng nhà, gặp những người cao tuổi trong làng, ghi chép lại từng câu hát, từng làn điệu còn lưu giữ trong ký ức. Hơn 50 lời hát cổ và sáng tác mới được sưu tầm, phục dựng để phục vụ sinh hoạt và biểu diễn.
Năm 1997, đội hát trống quân Phúc Lâm tham gia Liên hoan Dân ca huyện Phú Xuyên (tỉnh Hà Tây cũ) và giành giải cao. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, đánh dấu sự trở lại của trống quân Phúc Lâm sau thời gian dài bị gián đoạn.
Năm 2014, GS.TSKH Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, về Phúc Lâm nghiên cứu và nhận định hát trống quân nơi đây là di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo tồn khẩn cấp. Cũng trong năm này, NSND Thúy Ngần về Phúc Lâm trong ba ngày, cùng các nghệ nhân biên soạn, dàn dựng một số tiết mục.
Năm 2016, Câu lạc bộ Hát trống quân Phúc Lâm chính thức được thành lập với 18 thành viên. Cùng năm, hát trống quân được Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp Thành phố. Trống quân Phúc Lâm không còn chỉ vang lên trong không gian sân đình hay những ngày hội làng mà dần hiện diện tại nhiều chương trình văn hóa, góp phần đưa giá trị của loại hình nghệ thuật dân gian này đến với đông đảo công chúng.
Theo Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Đại Xuyên Nguyễn Xuân Quỳnh, địa phương đã lập hồ sơ khoa học đối với hát trống quân thôn Phúc Lâm để đề nghị công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cũng đã có kế hoạch xây dựng, thẩm định hồ sơ khoa học, trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa hát trống quân Phúc Lâm vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong năm 2026.
Nghệ nhân Ưu tú Kiều Thị Mách truyền dạy các làn điệu hát trống quân cho thế hệ trẻ.
Ươm mầm tình yêu di sản cho thế hệ trẻ
Nghệ nhân Ưu tú Kiều Thị Mách tâm sự: “Trống quân Phúc Lâm không chỉ là âm thanh, mà là nhịp sống, là hơi thở của làng quê”. Vì thế, với bà, việc truyền dạy không chỉ là trách nhiệm mà còn là tâm nguyện. Suốt nhiều năm qua, bà Mách cùng các nghệ nhân trong câu lạc bộ đến từng gia đình vận động học sinh tham gia sinh hoạt.
Các lớp học được duy trì vào cuối tuần. Đến nay, đã có hơn 100 em nhỏ từng tham gia học hát trống quân tại câu lạc bộ. Không chỉ dạy hát tại địa phương, bà Mách và các nghệ nhân còn được các trường học mời đến biểu diễn, giao lưu, giới thiệu về nguồn gốc, giá trị của trống quân Phúc Lâm trong các hoạt động ngoại khóa.
Học sinh Đào Thanh Hòa, 13 tuổi, đã có 3 năm gắn bó với trống quân. Em cho biết: “Bà em là nghệ nhân hát trống quân và luôn truyền cho em niềm say mê với làn điệu này. Em cảm thấy rất vui vì mình cũng góp một phần nhỏ vào việc giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa của địa phương”.
Theo Bí thư Chi bộ thôn Phúc Lâm Đào Thị Mây, câu lạc bộ hướng tới việc thu hút lực lượng trẻ từ 14 - 30 tuổi để tạo lớp kế cận. Hiện Câu lạc bộ Hát trống quân thôn Phúc Lâm có 29 thành viên thuộc ba thế hệ. Người cao tuổi nhất đã ngoài 90, trong khi thành viên nhỏ tuổi nhất mới 8 tuổi.
Câu lạc bộ có 6 nghệ nhân ưu tú được phong tặng danh hiệu. Từ khi thành lập, câu lạc bộ đã đoạt Giải Đặc biệt tại Liên hoan Dân ca Dân vũ huyện Phú Xuyên (cũ) và Giải Nhất tại Liên hoan Dân ca Dân vũ TP Hà Nội năm 2017.
Riêng Nghệ nhân Ưu tú Kiều Thị Mách đã được UBND TP Hà Nội tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” năm 2023 và được Hội Liên hiệp Phụ nữ TP Hà Nội vinh danh là Phụ nữ Thủ đô tiêu biểu cùng năm. Nhưng với bà, phần thưởng lớn nhất không nằm ở những danh hiệu.
Các thành viên Câu lạc bộ Hát trống quân thôn Phúc Lâm.
Điều bà mong muốn là tiếng trống quân tiếp tục vang lên trong những ngày hội làng, trong sân trường và giữa đời sống của người dân; những câu hát được trẻ em thuộc, yêu thích và tự tin cất lên.
“Hát trống quân Phúc Lâm đã trải qua bao thăng trầm nhưng giờ đây đã có chỗ đứng trong lòng người dân. Chúng tôi chỉ còn một trăn trở là mong Nhà nước sớm công nhận hát trống quân Phúc Lâm là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia để có thêm điều kiện bảo tồn, phát huy giá trị quý báu cha ông để lại”, bà Mách bày tỏ.
Từ những câu hát được truyền lại trong gia đình, đến những buổi sinh hoạt cuối tuần của câu lạc bộ, hành trình giữ gìn trống quân Phúc Lâm đang được tiếp nối bằng nhiều cách. Khi một đứa trẻ biết cất lên câu hát của quê hương, di sản không còn chỉ nằm trong ký ức của người già.
Nó bước vào đời sống mới, mang theo ký ức của làng quê và tiếp tục được trao truyền cho những thế hệ mai sau. Đó cũng chính là cách Nghệ nhân Ưu tú Kiều Thị Mách và những người yêu trống quân Phúc Lâm đang giữ lại “hồn quê” giữa nhịp sống hiện đại.
